Een tijdje geleden kwam ik op een site terecht waar een aantal artikelen verschenen waren onder de titel “Is Narnia Christelijk”. De schrijver ervan spreekt zich uit tegen deze onlangs (gedeeltelijk) verfilmde boekenserie van auteur C.S. Lewis. Auteur en serie staan algemeen bekend als ‘erg’ Christelijk en daarom was ik een beetje verbaasd door deze artikelen.

Mijn eerste, innerlijke reactie was erg fel. Ik wordt namelijk doodmoe van het feit dat, telkens wanneer er een nieuwe ‘hype’, of nieuw fenomeen over de wereld gaat, het “Christelijke Wereldje” bijna instinctief afkeurend en veroordelend reageert. Rock muziek? duivels! Lord of the Rings? satanisch! Harry Potter? Occult! De Smurfen…de teletubbies etc.? Allemaal fout! Wat is het nut ervan? Welke boodschap dragen we hiermee uit?

Mythologie en magie

In feite zijn al z’n kritiek punten grofweg in twee categorieën in te delen. Het eerste soort kritiek is op het gebruik van ‘mythologische elementen’, tovenaars, elfen, dwergen, reuzen, trollen etc. het tweede soort kritiek richt zich op de uitwerking van de boeken/films: Kinderen gaan met magie aan de slag, magie wordt interessanter, etc.

Over de tweede vorm van kritiek kan ik vrij kort zijn: Ik ben het er helemaal mee eens! Het is zo dat toverij populair wordt, mede door Harry Potter, Lord of the Rings en zelfs Narnia. Er zijn nuances tussen de drie, maar uiteindelijk ben ik het op dit punt met de schrijver eens. Dezelfde kritiek is echter toe te passen op de bijbel, de kerk en vele andere goede dingen; de duivel doet niet anders dan ‘het goede’ verdraaien tot iets slechts. Natuurlijk is het belangrijk om uit te zoeken waarom iets slechte ‘vruchten’ heeft, maar het is niet simpelweg een kwestie van “het wordt misbruikt dus het is fout”.

In het geval van Narnia en Lord of the Rings kan gezegd worden dat, geplaatst in onze tijd, ze een negatieve werking kunnen hebben. Bovendien hebben de films een toegevoegde ‘lading’ die niet van de oorspronkelijke bron komt. Het bovennatuurlijke is weer populair en mensen geloven in van alles en nog wat. In de tijd dat ze geschreven waren was daar echter geen sprake van. Tovenaars, monsters en dergelijke waren overduidelijk inwoners van ‘het sprookje’. Feitelijk waren ze niet meer dan symbolen.

En dan kom ik meteen op het eerstgenoemde kritiekpunt. Het is lastig dit ’simpel’ te behandelen, maar de kern heeft te maken met de aard van taal, fantasie en de betekenis van woorden. Laat ik een persoonlijk voorbeeld geven om dit duidelijk te maken.

Symboliek

Toen ik The Lord of the Rings voor het eerst las, werd op een gegeven moment over de tovenaar Gandalf verteld. Puntmuts, lange baard, een staf en een pijp. Dit riep meteen allerlei associaties op. Een wijze oude man die of compleet goed is, of compleet slecht. Een wezen dat er als een mens uit ziet, maar in feite iets anders is, iets machtigers. Een wezen dat, hoewel machtig, vooral wijs, zacht en vriendelijk is. Een soort opa-figuur met veel levenservaring, met een zekere melancholie over zich, een soort triestheid.

Ik ben ervan overtuigd dat dit de intentie van de schrijver was. Door simpelweg de term ‘Wizard’ (dat overigens niet helemaal goed te vertalen is) te gebruiken, bracht hij al deze beelden over. ‘Wizard’ is een symbool. Het woord op zich heeft geen kracht of betekenis. De kracht zit in de associatie…en daar zit meteen het probleem. De nuance is belangrijk: Als je het in context en in de tijd leest, wordt er absoluut geen demonisch wezen bedoeld.

Hetzelfde is het geval met Narnia. De wezens in het boek zijn symbolen, waarvan alleen de naam al associaties oproept. Dwergen zeuren, Eenhoorns zijn wijs, een tikkeltje arrogant en statig, Reuzen zijn dom etc. Dit allemaal in overeenstemming met de grote rijkheid aan sprookjes en volksvertelingen die voor veel mensen (zeker in die tijd) bekend waren.

Het gebruik van wereldse elementen is niet fout, het gaat om de betekenis die daaraan toegekend wordt. Er zijn talloze voorbeelden te noemen waarvan de oorspronkelijke betekenis wellicht niet helemaal zuiver was, maar waar deze compleet weggevallen is. Denk aan kerst, een heidens feest. Is kerst nog steeds fout nu de oorspronkelijke associatie weg is? Denk aan de zondagsrust, die eigenlijk zaterdagsrust zou moeten zijn. Ook onbijbels? Het gaat om de betekenis, niet om de vorm.

Waar ligt de grens?

Mag dan alles? In zekere zin wel. Als een of andere schrijver in hartje Afrika een boek schrijft over een persoon die, heel toevallig, ’satan’ heet, hoeft dit absoluut niet fout te zijn. Je mag wel bedenkingen hebben, maar het feit op zich is niet fout.
Denk ook aan Paulus die nota bene een altaar aan een van de vele goden in Athene gebruikt om te evangeliseren. En vlees dat letterlijk geofferd is aan heidense goden mag gewoon gegeten worden. God ziet het hart en de intentie.

Natuurlijk is het is het niet ‘goed’ om allerlei occulte verschijnselen, symbolen en begrippen te gebruiken, zeker niet als daar geen goede reden voor is, maar er is een wereld van verschil tussen ‘demonisch’ en mythes, sprookjes en volksvertellingen. Blijf bij alles nadenken en wees alert. Dit geldt voor auteur, artiest en publiek. Maar laat dit niet resulteren is een versimpeling van de werkelijkheid waarin geen plaats meer is voor symboliek, fantasie en cultuur. Niet alles dat niet in de bijbel staat is fout.

Er zit een zekere bekrompenheid en tunnel-visie in de manier waarop de schrijver de dingen benaderd. Ik citeer:

“Sommigen geloven dat de film Narnia gemaakt is om de wereld te vertellen over Jezus Christus. Dat is absoluut niet zo. Het doel van Narnia heeft niets te maken met het vertellen over Jezus, anders zou zijn naam er wel ergens in vermeld zijn.”

Wellicht is dit waar voor de film, misschien zelfs voor het boek. Het is in ieder geval geen traktaatje dat “het evangelie van Christus Jezus onverbloemd en onversaagd aan den mensch brengt”…gelukkig!

allegorisch

Â

Wat het wel is, is een originele, mooie, misschien niet al te subtiele allegorie. Het doel is wel degelijk vertellen over Jezus. Op gegeven moment zegt de leeuw zelfs dat hij ook in de mensenwereld bestaat, maar met een andere naam. Moet nou écht de naam van Jezus expliciet genoemd worden voordat het Christelijk is?

Het blijft lastig om dit laatste punt goed te behandelen. Ik ben er ook nog steeds erg mee bezig. De kern is dat God niet alleen spreekt door de bijbel, maar ook door fantasie, verhalen en mythes. Er zit veel goeds in ‘ons’ culturele erfgoed. Ook veel slechts, maar zelfs dit kan in bepaalde gevallen gebruikt worden ten goede. Het is belangrijk goed na te denken over waarmee je je leven vult, wat de oorsprong van iets is. Maar besef dat het niet in alle gevallen, misschien zelfs bijna nooit, een simpele kwestie van ‘goed’ of ‘fout’ is.

This entry was posted on Thursday, January 12th, 2006 at 8:45 pm and is filed under Uncategorized. You can follow any responses to this entry through the RSS 2.0 feed. You can leave a response, or trackback from your own site.